Cyfres Arweinyddiaeth Uwch DARPL – Carfan Abertawe (5)

Cefndir

Rwy’n fenyw wyn sy’n addysgu plant oedran cynradd yng Nghymru. Mae’r ffaith honno yn ganolog i fy ngwaith mewn addysg wrth-hiliol, nid fel ymwadiad, ond fel cyfrifoldeb. Yn hanesyddol, roedd y system addysg Cymru rwy’n gweithio ynddi wedi’i siapio gan ymerodraeth, gwladychiaeth, a hierarchaethau hiliol sefydledig, ac fel addysgwr gwyn rwyf wedi elwa ar yr etifeddiaeth honno, p’un a oeddwn i’n ymwybodol o hyn ai peidio.  Gyda diwygio’r Cwricwlwm i Gymru, mae cyfleoedd ar gyfer newid gwirioneddol wedi dod i’r amlwg. Dyma le mae ein hatebolrwydd yn gorwedd, fel addysgwyr ac fel aelodau o’r ddynoliaeth.

Ni ddaeth fy angerdd am gydraddoldeb hiliol o un sesiwn hyfforddi neu restr lyfrau. Daeth o eiliadau anghyfforddus: sylweddoli straeon pwy roeddwn i’n canolbwyntio arnyn nhw, sylwi ar leisiau pwy oedd ar goll, a chydnabod pa mor hawdd y gall “bwriadau da” gydfodoli â distawrwydd niweidiol. Nid yw dad-drefedigaethu’r cwricwlwm ac ymrwymo i ymarfer wrth-hiliol yn ymwneud â pherffeithrwydd nac arwyddion perfformiadol. Mae’n ymwneud â dad-ddysgu parhaus, ymwybodol – yn enwedig i addysgwyr fel fi sy’n elwa ar y systemau rydyn ni’n ceisio eu datgymalu.

Sut Olwg Sydd ar Addysg Wrth-hiliol mewn Ysgolion Cynradd

Mae myth parhaus mewn cymunedau yng Nghymru fod hiliaeth naill ai’n fater Americanaidd, neu’n rhywbeth sydd wedi’i gyfyngu’n ddiogel i’r gorffennol neu lawer ymhellach i ffwrdd. Mae’r gred hon yn treiddio i ysgolion, lle mae sgyrsiau am hil yn cael eu hosgoi weithiau.

Mae addysg wrth-hiliol yn aml yn cael ei chamddeall fel rhywbeth “rhy wleidyddol” neu “rhy gymhleth” i blant ifanc. Ond mae unrhyw un sy’n gweithio mewn ystafell ddosbarth gynradd yn gwybod bod plant eisoes yn sylwi ar wahaniaeth. Maen nhw eisoes yn amsugno negeseuon am fywydau pwy sy’n bwysig, straeon pwy sy’n cael eu hadrodd, a phwy sy’n cael ei ystyried yn “normal”. Mae plant cynradd wedi’u hamgylchynu gan negeseuon pwerus am acenion, enwau, lliw croen, mudo a pherthyn. Nid yw addysg wrth-hiliol ar lefel gynradd yn ymwneud â gwneud plant yn wleidyddol; mae’n ymwneud â rhoi iaith, cyd-destun a sgiliau meddwl yn feirniadol iddyn nhw er mwyn deall y byd maen nhw eisoes yn ei lywio.

Nid yw addysg wrth-hiliol ar yr oedran hwn yn ymwneud â rhoi baich euogrwydd na theori haniaethol ar blant. Mae’n ymwneud ag addysgu hanesion cywir, gonest; herio ystrydebau pan fyddan nhw’n codi; gwerthfawrogi ffyrdd lluosog o wybod a bod; a gwneud amrywiaeth hiliol yn weladwy, yn normal a’i dathlu.

Mae cwricwlwm gwrth-hiliol dilys wedi’i ddad-drefedigaethu yn golygu addysgu hanes Cymru mewn ffordd sy’n cydnabod ymerodraeth, caethwasiaeth, a gwladychu ochr yn ochr â chynnydd diwydiannol a safbwyntiau byd-eang mewn gwerthoedd a dynoliaeth. Mae’n gyfrifoldeb arnom ni i ddatgan yn weithredol fod hunaniaeth Cymru yn amlddiwylliannol, amlhiliol, amlieithog ac yn esblygu, wrth sicrhau bod amrywiaeth hiliol yn ei holl gyfoeth a ffurfiau yn weladwy drwy gydol ein blwyddyn ysgol, nid yn ystod Mis Hanes Pobl Ddu yn unig. Pan fydd plant yn canfod pobl o liw fel dioddefwyr, ymfudwyr, neu ‘eraill’ hanesyddol, rydym yn dysgu fersiwn gul a niweidiol o Hanes Cymru a’r Byd.

Dad-drefedigaethu’r Cwricwlwm i Gymru: Mae’n Fwy Nag Ychwanegu Llyfrau Amrywiol

Nid ymarfer ticio bocsys yw dad-drefedigaethu’r cwricwlwm. Nid yw’n cyfnewid un llyfr am un arall neu ychwanegu awdur “amrywiol” at restr ddarllen. Nid yw’n dathlu ychydig o wyliau diwylliannol yn unig. Mae dad-drefedigaethu yn disgwyl i ni gwestiynu sylfeini’r hyn rydyn ni’n ei ddysgu a pham, ac mae’n gofyn i ni holi’r straeon rydyn ni’n eu hadrodd am Gymru ei hun.

Mae hyn yn golygu ailfeddwl sut rydym yn ymdrin â phynciau sy’n ymwneud ag addysgu am fforwyr a masnach fyd-eang, er enghraifft, lle mae ecsbloetio a gwrthsefyll yn aml yn cael eu hepgor. Mae angen i ni ystyried y llenyddiaeth draddodiadol a’r straeon tylwyth teg, sy’n aml yn canolbwyntio’n ddiofyn ar wynder, a gwersi yn y Dyniaethau sy’n portreadu’r De Byd-eang fel pobl oddefol, dlawd, neu danddatblygedig. Mae angen i ni adnabod ein cymunedau dysgu a sicrhau yn wirioneddol gynrychiolaeth mewn dull cymunedol o ddysgu, addysgu ac egwyddorion mewn addysgeg. 

Nid yw dad-drefedigaethu yn golygu gwrthod hanes neu ddiwylliant Cymru. Mae’n golygu ei addysgu’n onest, yn feirniadol, ac yn llawn o sawl persbectif, gan gynnwys y rhai sy’n hanesyddol wedi’u tawelu gan naratifau trefedigaethol.

Eistedd yn Anghysurus fel Addysgwr Gwyn a Gwynder

Un o’r rhannau anoddaf o’r gwaith hwn yw derbyn bod anghysur yn angenrheidiol. Rwyf wedi gorfod wynebu sut mae hyfforddiant athrawon, cwricwla, a diwylliannau ysgol yn aml yn canolbwyntio ar wynder fel niwtral a chyffredinol. Rwyf wedi gorfod dad-ddysgu’r syniad bod bwriadau da yn ddigon.

Mae’r gwaith hwn yn gofyn am ostyngeiddrwydd. Mae’n golygu gwrando ar addysgwyr, rhieni, ac ysgolheigion o liw, heb ddisgwyl iddyn nhw fy addysgu neu ddilysu fy ymdrechion. Mae’n golygu cydnabod pryd byddaf yn cael pethau’n anghywir a bod yn barod i newid fy ymarfer yn briodol.

Yn bwysig, mae hefyd yn golygu modelu atebolrwydd i blant. Rwy’n addo pan fyddaf yn cam-ynganu enw, yn gorsymleiddio hanes, neu’n colli cyfle i herio rhagfarn, y byddaf yn ei enwi. Byddaf yn ymddiheuro. Byddaf yn gwneud yn well. Mae’r eiliadau hyn yn dysgu plant bod dysgu yn broses gydol oes a bod cyfiawnder yn gofyn am fyfyrio ac atgyweirio.

Pam mae’r Gwaith Hwn yn Bwysig yn y Cwricwlwm i Gymru

Rwy’n credu’n ffyrnig yng ngrym addysg i siapio’r byd y mae plant yn dychmygu ei fod yn bosibl. Dosbarthiadau cynradd yw lle mae naratifau yn dechrau ymwreiddio yn ymwneud â thegwch, perthyn, deallusrwydd a gwerth.

Mae Cymru yn genedl amrywiol o ran hil, ond nid yw ein cwricwlwm bob amser wedi adlewyrchu’r realiti hwnnw. I lawer o blant o dreftadaeth mwyafrif byd-eang, gall absenoldeb neu ystumio eu hanesion fod yn eu heithrio ac yn niweidiol, ond gall cwricwlwm gwrth-hiliol, dad-drefedigaethol fod yn gadarnhaol. Mae’n dweud wrth blant bod eu hunaniaeth yn rhan annatod o stori’r wlad hon, nid ychwanegiad ati. Maen nhw’n dysgu bod gan hanes sawl persbectif. Maen nhw’n dysgu empathi nid fel elusen, ond fel dealltwriaeth.

I blant o dreftadaeth mwyafrif byd-eang, gall cwricwlwm gwrth-hiliol a dad-drefedigaethol olygu amddiffyniad. Mae’n dweud wrthyn nhw ‘Rydych chi’n perthyn yma. Mae eich stori chi’n bwysig. Nid ydych chi’n ôl-ystyriaeth’.

I blant Cawcasaidd, mae’r addysg hon yr un mor hanfodol. Mae’n meithrin meddwl yn feirniadol, tosturi, a dealltwriaeth fwy gwir o’r genedl maen nhw’n byw ynddi. Mae’n herio’r syniad bod tegwch yn oddefol ac yn dangos bod tegwch yn gofyn am weithredu.

Mae Hwn yn Waith Parhaus

Nid yw dad-drefedigaethu’r cwricwlwm yn gyrchfan. Nid yw addysg wrth-hiliol yn rhywbeth rydyn ni’n ei ‘chyflawni’ erbyn diwedd blwyddyn ysgol. Mae’n broses barhaus o fyfyrio, diwygio, ac ailymrwymo.

Fel addysgwraig gynradd wyn nid fy rôl i yw arwain y gwaith hwn fel arbenigwr, ond cymryd rhan ynddo gydag uniondeb. Dal ati i ddysgu. Parhau i gwestiynu. Parhau i ganolbwyntio ar degwch hiliol nid fel tuedd, ond fel cyfrifoldeb moesol a phroffesiynol.

Mae’r plant yn ein hystafelloedd dosbarth yn haeddu addysg sy’n dweud y gwir a dyfodol sydd wedi’i siapio ganddo. Rwy’n credu y gall y gwaith hwn, os caiff ei wneud yn feddylgar ac ar y cyd, helpu i wneud hynny’n bosibl.

Mae gennym lawer i’w wneud wrth i ni weithio tuag at y pedwar diben yn y Cwricwlwm i Gymru a gweithio tuag at Gymru wrth-hiliol y gelwir amdani gan Gynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol. Pa mor bell y byddwn yn cyrraedd erbyn 2030? Trwy ein dysgu mewn ysgolion, gallwn gael effaith wych…

Beth fyddwch chi’n ei wneud yn DARPL?

I gael gwybod mwy am fynychu’r Gyfres Arweinyddiaeth Uwch (ELS): https://darpl.org/community-of-practice/enhanced-leadership-series/

I gael gwybod mwy am ymuno â Rhwydwaith Eiriolaeth DARPL (DAN): https://darpl.org/community-of-practice/advocacy-network/